Алабайдын теги жана тарыхы
Алабайдын тарыхы миңдеген жылдарга барып такалат. Анын мекени — Түркмөнстанды, Өзбекстанды, Казакстанды, Кыргызстанды жана Тажикстанды камтыган Борбор Азия аймагы. Мал-жанды, үй-мүлктү жана үй-бүлөнү кайтарган бул ит көчмөн турмушта өзгөчө бааланган. Тукумдун түпкү теги тууралуу бирдиктүү пикир жок: айрым тарыхчылар аны байыркы Месопотамия менен Вавилондун иттерине байланыштырышса, башкалары күчтүү коргоо туюму менен белгилүү тибет мастифине жакын дешет.
Дене түзүлүшү жана мүнөзү
Алабайды башка итке чаташтыруу кыйын: анын сүрдүү келбети менен чымыр денеси мал кайтарып, эмгекке аралашып келген тукум экенин көрсөтөт. Желке тушунан өлчөнгөн бою 33 дюймга (84 см), салмагы 110–220 фунтка (50–100 кг) чейин жетет. Жыш, эки катмар жүнү Борбор Азиянын кычыраган суугунда да, жайдын аптабында да дене табын сактоого жардам берет. Түсү саргыч, чаар, ак же кара болушу мүмкүн. Алабай үй-бүлөсүн жана өз аймагын тайманбай коргойт, ошол эле учурда ишенген адамына жумшак, жакын болот. Күчүк кезинен адамдарга жана ар башка чөйрөгө көнүктүрүү анын кайтаруу туюмун туура багыттап, адамга ыңгайлашкан шерик болуп өсүшүнө өбөлгө түзөт.
Тубаса кайтаруучулук
Алабайдын сергектигин аны багып көргөндөр жакшы билишет. Бул тукум кылымдар бою малды карышкырдан, аюудан жана башка жырткычтардан коргоо үчүн өстүрүлгөн. Талаада отор кайтарып жүрсө да, үйдүн короосунда турса да, айланага сак карайт. Анын жоон, жаңырыктуу үргөнү жакындаган коркунучка эскертүү болсо, өз камкордугундагыларга ишеним берет.
Ээсине жана үй-бүлөгө жакындыгы
Сыртынан сүрдүү көрүнгөнү менен, алабай ээсине бекем байланып, үй-бүлөгө жан тартат. Өзү жакын санаган адамдардын коопсуздугун коргоого дайым даяр. Аны баккандар иттин ишенимдүүлүгүнөн улам эсте калган окуяларды көп айтышат: бирде баланын бөлмөсүнүн жанын кайтарып жатса, бирде ээсин узак сапарда коштоп жүрөт. Ушундай күнүмдүк жакындык алабайды үй-бүлөнүн ажырагыс шеригине айлантат.
Бүгүнкү күндөгү орду жана кыйынчылыктар
Бүгүн да алабайдын негизги сапаты — кайтаруучулугу. Сезгичтиги менен эр жүрөктүгү үчүн аны укук коргоо органдары жана аскер бөлүктөрү да кызматка пайдаланышат. Бирок шаарлашуу жана жашоо ыңгайынын өзгөрүшү анын салттуу ишин азайтууда. Ошондуктан тукумду сактоо менен катар, азыркы турмушка ылайык милдеттерди табуу да маанилүү болуп калды.
Тукумдун мурасын улантуу
Алабайдын тукумун жана тарыхый мурасын сактоо келечекке байланышкан иш. Дүйнөнүн ар жериндеги адистер, ышкыбоздор жана уюмдар аны жоопкерчилик менен көбөйтүүнү колдоп, тукум тууралуу маалымат таратууда. Алабай баккан адам андан үйдүн кайтаруучусун гана эмес, ишенимдүү шерикти да табат. Анын тарыхында Борбор Азия элдеринин турмушу, адам менен иттин муундан муунга уланган жакындыгы чагылат. Үй-бүлөнү коргогондо да, ээсин коштоп жүргөндө да бул жакындык күнүмдүк мамиледен көрүнөт.