Xon-Tengri cho‘qqisi Tyanshan tizmasidagi Tengri-Tag tizmasining eng ko‘zga tashlanadigan cho‘qqilaridan biri bo‘lib, Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Xitoy chegaralari tutashgan hududda joylashgan. Bu tog‘ qadimgi Xitoy mualliflari va sayyohlarining yozuvlarida tilga olingan. Qadimgi turkiy e’tiqodlarda Tengri osmon xudosi sanalgan; ayrim rivoyatlarda Xon-Tengri uning maskani deb tasvirlanadi. “Xon-Tengri” nomi turkiy tillardan “Osmon hukmdori” deb tarjima qilinadi.
Ba’zan quyosh botayotganda tog‘ning marmar cho‘qqisi qip-qizil tusga kiradi. Shu bois uni xalq orasida “Kantau” yoki “Kan-Too”, ya’ni “Qonli tog‘” deb ham atashadi. Cho‘qqining qoyali qismi dengiz sathidan 6 995 metr baland; tepasidagi muzlikni hisobga olganda balandligi 7 010 metrga yetadi.
Xon-Tengri bu mintaqadagi yagona yirik cho‘qqi emas: uning atrofida Pobeda cho‘qqisi, g‘arbiy va sharqiy Shatyor cho‘qqilari hamda boshqa ko‘plab salobatli tog‘lar qad rostlagan.
Xon-Tengri cho‘qqisiga ilk bor 1931-yilda Mixail Pogrebetskiy boshchiligidagi SSSR ekspeditsiyasi ko‘tarilgan. Alpinistlar uchun notanish balandlik va murakkab yo‘nalishdan tashqari, mahalliy daralarda yurgan bosmachi jangchilari ham xavf tug‘dirgan.
Xon-Tengri sobiq SSSR hududidagi belgilangan yetti ming metrlik cho‘qqilarni zabt etgan alpinistlarga beriladigan “Qor barsi” unvoni uchun hisobga olinadigan cho‘qqilardan biridir. Cho‘qqi tepasida qalam bilan yozilgan tashrif buyuruvchilar ismlari solingan kapsula bor; u past havo bosimi sabab ko‘milgan holda saqlanadi.
Xon-Tengri sari ko‘tarilish yo‘nalishlari 5A–5B–6A darajalarida baholanadi. Bu yerda qariyb 25 ta alohida yo‘nalish bor. Tajribali yo‘lboshchilar alpinistlarga yonbag‘irlardan o‘tishda ko‘maklashadi; janubiy va shimoliy yondashuvlarda alpinizm lagerlari joylashgan.
Xon-Tengri tasviri Qirg‘izistonning 2002-yilda chiqarilgan 100 somlik banknotida aks etgan.







