Tarixi va kelib chiqishi
Alabay — Markaziy Osiyoda qadimdan chorva va xonadonni qo‘riqlashda foydalanilgan it zoti. U ko‘chmanchi jamoalar hayotida muhim o‘rin tutgan. Zoti aniq qachon va qayerda shakllangani noma’lum; uning Mesopotamiya, Bobil yoki Tibet mastifi bilan kelib chiqish aloqalari haqidagi taxminlar ishonchli dalillar bilan tasdiqlanmagan.
Xususiyatlari va tashqi ko‘rinishi
Alabay zotini boshqa itlardan adashtirish qiyin: uning salobatli qiyofasi va baquvvat gavdasi mehnat iti sifatidagi tarixidan darak beradi. Yelkasigacha bo‘yi 33 dyuymga (84 sm) yetishi, vazni esa 110–220 funt (50–100 kg) bo‘lishi mumkin. Qalin, ikki qavatli juni Markaziy Osiyoning keskin iqlimiga moslashgan; rangi och sarg‘ish, ola, oq yoki qora bo‘ladi. Juni qahraton qishdan ham, jazirama yozdan ham asraydi. Alabayning muhim jihati — fe’l-atvori: u oilasi va hududini qat’iy himoya qiladi, o‘zi ishongan odamlarga esa muloyim va mehribon bo‘ladi. Uni yoshligidan odamlar va boshqa hayvonlarga o‘rgatish qo‘riqlash instinktini to‘g‘ri yo‘naltirishga, oilaga mos hamroh bo‘lib ulg‘ayishiga yordam beradi.
Qo‘riqlash instinkti
Alabay zotini yaxshi biladiganlardan so‘rasangiz, ular bu itlarning afsonaviy qo‘riqchilik instinkti haqida gapirib beradi. Asrlar davomida bo‘ri va ayiq singari yirtqichlardan himoya qilish uchun boqilgan bu itlar o‘z vazifasiga jiddiy yondashadi. Dashtda qo‘y suruvini qo‘riqlasinmi yoki xonadonni asrasinmi, Alabay doimo sergak. Uning yo‘g‘on, jarangdor hurishi ehtimoliy xavf haqida ogohlantiradi va qo‘riqlovidagilarga taskin beradi.
Sadoqat va oilaviy rishtalar
Alabaylar salobatli qiyofasiga qaramay, nihoyatda sadoqatli bo‘lib, inson oilasi bilan mustahkam rishtalar bog‘laydi. Sizni o‘z to‘dasining bir a’zosi deb bilsa, xavfsizligingizni ta’minlash uchun bor kuchini ishga soladi. Bu sadoqat ular uchun shunchaki fe’l xususiyati emas, hayot tarzidir. Alabay egalari uning cheksiz mehr-sadoqati haqida ko‘ngilga ta’sir qiladigan voqealarni ko‘p aytib berishadi. Bolaning yotoqxonasi oldida qorovullik qilishdan tortib, egalariga uzoq safarlarda hamrohlik qilishgacha — bu itlar oila hayotining ajralmas qismiga aylanadi.
Bugungi vazifasi va muammolari
Bugungi kunda alabay an’anaviy qo‘riqchi va himoyachi vazifasini bajarishda davom etmoqda. O‘tkir sezgisi va jasorati tufayli undan huquqni muhofaza qilish organlari hamda harbiy qismlarda ham foydalaniladi. Zamon o‘tishi bilan alabaylar duch keladigan muammolar ham o‘zgarib bormoqda. Shaharlashuv va turmush tarzining o‘zgarishi ularning an’anaviy vazifalarini kamaytirmoqda. Shu bois zotni asrash va zamonaviy hayotda unga munosib yangi vazifalarni topish borasida ishlar olib borilmoqda.
Tirik afsonani asrash
Kelajak haqida o‘ylar ekanmiz, alabayning merosi va naslini asrash muhim. Dunyo bo‘ylab zot ixlosmandlari va tashkilotlar mas’uliyatli ko‘paytirish usullarini targ‘ib qilish hamda bu noyob zot haqida xabardorlikni oshirish uchun tinimsiz mehnat qilmoqda. Alabay bilan hayot kechirish baxtiga muyassar bo‘lganlar uning tengsiz hamroh ekanini yaxshi biladi. Mustahkam qo‘riqchi, sodiq do‘st va Markaziy Osiyoning qadimiy madaniyatlari bilan bugunni bog‘lab turuvchi tirik rishta — alabay chindan ham o‘ziga xos zotdir. Inson va it o‘rtasidagi mustahkam rishtaning yorqin timsoli bo‘lgan bu zotning tarixi Markaziy Osiyo hayoti bilan chambarchas bog‘liq, sadoqati esa avlodlardan avlodlarga o‘tadigan fazilatdir. Qo‘rqmas himoyachi bo‘ladimi yoki oilaning ardoqli a’zosimi — alabay uni taniganlarning qalbida unutilmas iz qoldiradi.