Issiqkoʻl afsonasi
Issiqkoʻlning paydo boʻlishi va uning sohillaridan oʻtgan tarixiy shaxslar haqida koʻplab afsonalar bor. Ulardan birida zolim xon goʻzal qizni sevib qolib, uni oʻgʻirlab ketadi. Qiz choʻponni sevgani uchun xonni rad etadi. Choʻpon sehrli Tulpar otiga minib, uni qutqaradi, ammo qiz yana qoʻlga tushadi. Asirlikka qaytmaslik uchun u zindon derazasidan oʻzini tashlaydi. Qizning oʻlimidan soʻng togʻ suvlari xon saroyini bosib, koʻlni hosil qiladi. Issiqkoʻl ostida qadimiy shahar xarobalari bor deb taxmin qilinadi. Yana bir rivoyat Amir Temurning XIV asrdagi yurishlari haqida: askarlari koʻl boʻyidan oʻtganida bittadan tosh qoʻyib, Santash deb ataladigan tosh uyumini hosil qilishgan. Ayrim afsonalarda Chingizxon koʻl sohiliga dafn etilgani aytiladi, ammo uning qabri qayerdaligi rasman aniqlanmagan; baʼzi qirgʻiz rivoyatlari uni Issiqkoʻl atrofiga joylashtiradi.
«Manas» dostoni
«Manas» dostoni qirgʻiz madaniyati va tarixining muhim qismi hisoblanadi. Uch boʻlimdan iborat: birinchisi qirgʻiz qabilalarini birlashtirgan Manas, ikkinchisi uning oʻgʻli Semetey, uchinchisi esa nevarasi Seytek haqida. Oltoyda choʻpon oilasida tugʻilgan Manas buyuk jangchiga aylanib, qabilalarni birlashtiradi va ularni Tyan-Shandagi yurtiga qaytaradi. U Kanykeiga uylanadi, ularning Semetey ismli oʻgʻli boʻladi. Manas vafot etgach, Kanykei va Semetey Samarqandga quvgʻin qilinadi. Keyinchalik Semetey oʻz nasl-nasabini bilib, qabilalarni qayta birlashtirishga urinadi, biroq gʻoyib boʻladi. Dushmanlar orasida ulgʻaygan oʻgʻli Seytek kelib chiqishini anglab, qirgʻiz xalqi orasida tinchlik oʻrnatadi.\n\nDoston XIX asrda yozib olingan; ogʻzaki ijod boʻlgani uchun manaschilar uni turli shakllarda ijro etib, oʻz talqinlarini qoʻshgan.\n«Manas» dostoni qirgʻiz oʻzligi uchun muhim. Qirgʻiziston bayrogʻidagi 40 nur Manas birlashtirgan qabilalarni anglatadi. Mamlakatning eng yuksak davlat mukofoti — «Manas» ordeni; Bishkek xalqaro aeroporti va togʻ choʻqqilaridan biri ham uning nomi bilan atalgan. Rivoyatlar Manasni Barskoon darasidagi Manas kosasi kabi tabiat maskanlari bilan ham bogʻlaydi. U qirgʻiz xalqi va davlati uchun ibrat timsoli sanaladi. Doston tarixiy voqealar va afsonalarni uygʻunlashtirgan boʻlsa-da, Qirgʻizistonda katta ahamiyatga ega.
Jeti-Oʻgʻuz afsonasi
Yetti qizil qoyasi bilan tanilgan Jeti-Oʻgʻuz haqida qirgʻiz xalqida qadimiy rivoyat bor. Qadim zamonda bir xon boshqa xonning goʻzal xotinini olib qochadi va bu voqea qonli urushga sabab boʻladi. Maslahat soʻragan ikkinchi xonga dono kishi istamaygina ayolni oʻldirishni, aks holda u avvalgi eriga qaytishini aytadi. Katta toʻyda yetti buqa qurbonlik qilingach, xon ayolni oʻldiradi. Uning qoni buqalarni yuvib ketadi; xon va xizmatkorlari ham halok boʻladi. Rivoyatga koʻra, buqalar hozir Jeti-Oʻgʻuz deb ataladigan qizil qoyalarga aylanadi. Qirgʻiz tilida Jeti-Oʻgʻuz «yetti buqa» degani.
Burana minorasi afsonasi
Tokmoq yaqinidagi Burana minorasi qadimiy Balasagʻun shahridan qolgan eng koʻzga tashlanadigan yodgorliklardan biridir. Mutaxassislar uni dastlab minora boʻlgan deb hisoblaydi, qirgʻiz afsonasida esa boshqacha hikoya qilinadi.\n\nBir qudratli xonning Monara ismli goʻzal qizi boʻlgan. Uni sovchilardan asrash uchun xon folbinlardan maslahat soʻraydi. Ulardan biri qiz oʻn olti yoshga toʻlmasidan vafot etishini bashorat qiladi. Xon uni himoya qilish maqsadida baland minora qurdirib, ichiga qamab qoʻyadi. Monara u yerda ulgʻayadi; toʻrtta derazadan tashqariga qarar, unga savatda ovqat olib kirishardi.\n\nQizning oʻn oltinchi tugʻilgan kunida bashoratga ishonmay qolgan xon unga meva solingan savat olib keladi. Xon qizini oʻpgach, u yiqilib jon beradi. Savatdan zaharli oʻrgimchak topiladi. Qaygʻudan dod solgan xonning ovozi minorani larzaga solib, uning tepa qismini qulatadi; afsonada bugun koʻriladigan xarobalar shunday paydo boʻladi.
Sari-Chelek afsonasi
Afsonaga koʻra, ming yillar avval hozir Sari-Chelek koʻli joylashgan yerda keng vodiy boʻlgan. Dengiz xudosi Xoning xizmatkorlari — oltin kiyimli kohinlar — daryo boʻyida Sai Xo shahrini qurib, ming yillar yashagan. Ular marmar hovuzdagi baliq tanali, odam boshli Xoga sigʻinishgan. Xo qabilalarga dehqonchilik, chorvachilik va boshqa hunarlarni oʻrgatgan.\n\nHar asrda oliy kohin vafot etar, vodiydagi eng goʻzal qiz esa Xoning boʻsasidan soʻng yangi oliy kohinga aylanar edi. Bu osoyishta hayot dushmanlar bostirib kirib, aholining koʻpini oʻldirguncha davom etgan. Oliy kohin Xodan yordam soʻragan. Xo paydo boʻlib, dahshatli gumburlash bilan vodiyni suvga toʻldirgan; toshlar va suv oqimi bosqinchilarni halok qilib, shaharni yuvib ketgan. Afsonada shu tariqa Sari-Chelek koʻli paydo boʻlgani va Xo hanuz unda yashashi aytiladi.
Ona bugʻu afsonasi
Qirgʻizistonning Bugu qabilasi oʻz kelib chiqishini ona bugʻu haqidagi rivoyat bilan bogʻlaydi; qirgʻiz tilida «bugu» bugʻu degani. Hikoya Sibirdagi Yenisey sohillarida, qoʻshnilari bilan tinimsiz nizolashib yashagan qirgʻiz qabilasidan boshlanadi. Odam ovozida gapirgan qush yaqinlashayotgan xavfdan ogohlantiradi, ammo qabila bu gapga quloq solmaydi. Yetakchi Kulchoo vafot etadi; dafn marosimi paytida dushmanlar bostirib kirib, qabila aʼzolarini qirib tashlaydi.\n\nQoʻziqorin terishga yuborilgani uchun bir oʻgʻil va bir qiz omon qoladi. Hamma halok boʻlganini koʻrib qaytgan bolalar oziq va yordam izlab, dushman qarorgohiga borib qoladi. U yerdagi kampir ularga ovqat beradi, biroq bolalarni tanib qolishadi va gʻazablangan xon huzuriga olib borishadi. Xon ularni oʻldirishni buyuradi. Kampir bolalarni Yeniseyga tashlash niyatida qoyaga olib chiqadi, ammo rahm-shafqat soʻrab duo qiladi.\n\nShu payt yelinida suti toʻla ona bugʻu paydo boʻlib, bolalarni oʻz bolasidek emizishni taklif etadi. Kampir odamzodning shafqatsizligidan ogohlantirsa ham, ona bugʻu ularni olib, Issiqkoʻlga yetaklaydi. Bolalar shu yerda ulgʻayib, turmush quradi va Tynymsejit hamda Alesejit ismli ikki oʻgʻil koʻradi. Yangi qabila ona bugʻu sharafiga Bugu deb ataladi. Tynymsejit oilasi Norin tomonga, Alesejit oilasi esa Issiqkoʻl boʻyida qoladi.\n\nIssiqkoʻl atrofidagi odamlar bugʻularni oʻldirib, shoxlarini qabrlarga ishlata boshlagach, qabila bilan bugʻular oʻrtasidagi uygʻunlik buziladi. Bugʻular togʻlarning ichkarisiga chekinadi. Bu rivoyat turli shakllarda aytiladi; uning eng mashhur talqinlaridan biri Chingiz Aytmatovning «Oq kema» qissasida uchraydi.
Tosh-Rabot karvonsaroyi afsonasi
Tosh-Rabot bilan bog‘langan rivoyat xonning ikki o‘g‘li haqida hikoya qiladi: biri savdo va mehmondo‘stlik orqali farovonlikka intiladi, ikkinchisi esa bosqinchilik yo‘lini tanlaydi. Bu hikoya saxovat va tajovuzni qarama-qarshi qo‘yuvchi ibratli masal sifatida o‘qilishi mumkin. Biroq uning mahalliy og‘zaki an’analardan olingani yoki karvonsaroy tarixini aks ettirishini tasdiqlaydigan manba ko‘rsatilmagan; uni tarixiy ma’lumot deb qabul qilmang.