Тарихи негіз
Қырғызстандағы діни ахуал елдің тарихымен бірге қалыптасты. Ерте заманда тұрғындар табиғат пен ата-баба рухына табынуға негізделген анимистік, шамандық дәстүрлерді ұстанған. Бұл нанымдар табиғатпен етене өмір сүріп, онымен үйлесімділікті сақтауға ұмтылған қырғыз халқының көшпелі тұрмысымен сабақтас еді. Ислам таралмай тұрып, қырғыздар Орталық Азияға тән шамандық әрі анимистік наным жүйесі — тәңіршілдікті ұстанған. Оның негізінде аспан құдайы Тәңірге табыну, табиғатпен және ғаламмен тығыз байланыс жатты. Табиғатпен үйлесім сақтап, ата-баба рухынан жарылқау тілеуге арналған жоралғылар осы дәстүрдің бір бөлігі болды. «Бақсы» аталған шамандар қауымдастықта маңызды орын алып, тән мен рух әлемінің арасын жалғаушы саналды. Тауларды, өзендерді және жануарларды қастерлеу көшпелі өмір салтын танытты. Ислам тарағаннан кейін де тәңіршілдіктің кейбір қырлары сақталып, исламдық ғұрыптармен астасып, қырғыз мәдениеті мен дәстүріне ықпал етті. Жібек жолы арқылы буддизмнің таралуы өңірге жаңа рухани түсініктер әкелді. Біздің заманымыздың алғашқы мыңжылдығында буддизм ықпалы болғанын археологиялық деректер бар. Алайда исламның 8 ғасырда келуі Қырғызстанның діни өмірін түбегейлі өзгертті.
Қырғызстандағы ислам
Исламды қырғыз халқына араб саудагерлері мен миссионерлері таныстырды. Исламдану біртіндеп жүріп, қуатты Орталық Азия мемлекеті — Қарахан қағанаты 10 ғасырда исламды қабылдағанда маңызды белеске жетті. Кейінгі ғасырларда ислам қырғыз мәдениетіне терең сіңіп, исламға дейінгі дәстүрлермен астаса отырып, өзіндік діни болмыстың қалыптасуына ықпал етті. Бүгінде Қырғызстан халқының шамамен 90%-ы өзін мұсылман санайды; олардың басым бөлігі ханафи мәзһабындағы сүнниттер. Ислам көптеген қырғыздардың күнделікті өміріне, әдет-ғұрпына, мерекелері мен әлеуметтік нормаларына ықпал етеді. Ораза айт пен Құрбан айт кеңінен аталып өтеді, ал мешіттер елдің көптеген жерінде бар.
Өзге діни дәстүрлер
Ислам басым дін болғанымен, Қырғызстанда басқа да діни қауымдар өмір сүреді. Орыс православ христиандығы — саны жағынан екінші ірі дін; бұл орыс және кеңес ықпалының тарихи мұрасы. Орыс православ шіркеулері ірі қалаларда бар және негізінен орыс пен славян тектес тұрғындарға қызмет етеді. Рим-католиктер, еврейлер мен буддистердің шағын қауымдары да бар. Еврей қауымы шағын болғанымен, оның тарихы Жібек жолы дәуірінен бастау алады: сол кезде еврей саудагерлері өңірге қоныстанған. Буддизм кең таралмаған, алайда тарихи ескерткіштер мен жәдігерлерде оның ізі сақталған.
Діни сенім бостандығы және бүгінгі мәселелер
Қырғызстан Конституциясы азаматтардың діни сенім бостандығына кепілдік береді: әркім дінін кедергісіз ұстана алады. Мұндай құқық түрлі діни ғұрыптардың қатар өмір сүруіне жағдай жасайды. Сонымен бірге ел діни экстремизм мен радикалдануға қатысты мәселелерге тап болып отыр; бұл құбылыстар мұсылман әлемінің көптеген бөлігіне де әсер еткен. Бұған жауап ретінде үкімет діни қызметті бақылау және экстремистік идеологиялардың таралуын тежеу шараларын енгізді. Оларға діни білім беруді реттеу және діни ұйымдардың шетелден алатын қаржысын тексеру жатады. Ұлттық қауіпсіздікті көздейтін бұл қадамдар кейде діни сенім бостандығын шектейді деген сынға ұшырайды.
Діннің қоғамдағы орны
Қырғызстанда дін жеке сенім не рухани өмірмен ғана шектелмей, қоғам мен мәдениетке де ықпал етеді. Ол тамақтану дағдысынан бастап отбасы құрылымы мен әлеуметтік қарым-қатынасқа дейінгі күнделікті тіршіліктің әр қырынан көрінеді. Үйлену тойы мен жерлеу сияқты дәстүрлі рәсімдерде діни ғұрыптар жиі ұшырасады; бұл қырғыз руханиятының синкреттік сипатын танытады. Сонымен бірге исламға дейінгі шамандық және тәңіршілдік тамырларға қызығушылық қайта артып келеді. Әсіресе мәдени мұраға қызығатын кейбір қырғыздар табиғатпен және ата-баба рухымен байланысқа басымдық берген байырғы нанымдарды зерделейді. Бұл жаңғыру посткеңестік кезеңде Қырғызстанның өзіндік мәдени болмысын қайта тану, ұлықтау өріс алған кең ауқымды қозғалыстың бір бөлігі.
Түйін
Қырғызстанның діни келбеті елдің бай тарихы мен мәдени алуандығын көрсетеді. Ислам басым дін болғанымен, басқа діни дәстүрлердің болуы елдің өркениеттер тоғысындағы тарихи орнын танытады. Діни сенім бостандығы мен қауіпсіздікке қатысты күрделі мәселелерді шешу барысында Қырғызстан түрлі наным қатар өмір сүретін, мәдениеті алуан ел болып қала береді.