Ыстықкөл туралы аңыз
Ыстықкөлдің пайда болуы мен жағалауында болған тарихи тұлғалар туралы көптеген аңыз бар. Бір әңгімеде қатыгез хан сұлу қызға ғашық болып, оны алып қашады; алайда қыз қойшыны сүйгендіктен ханнан бас тартады. Сиқырлы тұлпар Тұлпарға мінген қойшы оны құтқарады, бірақ қыз қайта қолға түседі. Тұтқында қалмау үшін қыз зынданның терезесінен секіреді. Оның өліміне жаза ретінде тау суы хан сарайын басып, көл пайда болады. Ыстықкөл түбінде көне қала болған деген болжам бар қирандылар да кездеседі. Екінші аңыз 14 ғасырда Әмір Темірдің сарбаздары Ыстықкөл жанынан өткен сайын бір-бір тас қойып, кейін Сантас аталған тас жон жасағанын баяндайды. Кейбір әңгімелерде Шыңғыс хан көл жағасына жерленген делінеді, бірақ оның нақты жерленген орны ресми түрде белгісіз. Қырғыздың кейбір аңыздары оны Ыстықкөл маңына орналастырады.
«Манас» эпосы
Қырғызстан мәдениеті мен тарихында «Манас» эпосының орны ерекше. Үш бөлімнен тұрады: Манастың қырғыз тайпаларын біріктіруі, оның ұлы Семетейдің хикаясы және немересі Сейтектің тағдыры. Алтайда қойшының отбасында туған Манас ер жетіп, тайпаларды біріктіреді де, Тянь-Шаньдағы ата қонысына бастайды. Қаныкейге үйленіп, Семетей атты ұл сүйеді. Манас қайтыс болған соң, Қаныкей мен Семетей Самарқанға жер аударылады. Кейін Семетей тегін біліп, тайпаларды қайта біріктіруге талпынады, бірақ хабарсыз кетеді. Дұшпан қолында өскен ұлы Сейтек өз тегін танып, қырғыз халқына бейбітшілік орнатады. Эпос 19 ғасырда ғана хатқа түсірілген; ауызша дәстүр мен жыршылардың қосқан үлесіне байланысты оның көптеген нұсқасы бар. «Манас» қырғыз болмысы үшін аса маңызды. Ел туындағы 40 күн нуру Манас бириктирген урууларды билдирет. Мамлекеттик эң жогорку сыйлыктардын бири — Манас ордени; Бишкекидеги аэропорт жана тоо чокусу сыяктуу жерлер да анын ысымын алып жүрөт. Уламыштар Манасты Барскоон капчыгайындагы Манас чөйчөгү сыяктуу табигый жайлар менен да байланыштырат. Эпос тарыхый маалымат менен уламышты айкалыштырып, Кыргызстанга олуттуу таасир тийгизет.
Жеті-Өгіз туралы аңыз
Бұқаға ұқсайтын жеті қызыл жартас сілемімен белгілі Жеті-Өгіз қырғыз аңыздарына арқау болған. Ерте заманда екі ханның бірі екіншісінің сұлу әйелін алып қашып, қанды соғыс басталған деседі. Кеңес сұраған екінші ханға дана адам әйелді бұрынғы күйеуіне қайтармау үшін өлтіруге кеңес беріпті. Үлкен той кезінде жеті бұқа құрбандыққа шалынған соң, хан әйелді өлтіреді. Оның қаны бұқаларды ағызып әкетіп, хан мен нөкерлерін де мерт қылады. Бұқалар тасқа айналып, қырғызша «жеті бұқа» деген мағына беретін Жеті-Өгіз жартастарына айналыпты.
Бурана туралы аңыз
Тоқмақ маңындағы Бурана мұнарасы — ежелгі Баласағұн қаласынан қалған ескерткіш. Ғалымдар оны бастапқыда мұнара болған дейді, ал қырғыз аңызында басқаша баяндалады. Қуатты ханның Монара есімді сұлу қызы болыпты. Оны күйеуге сұрағандардан қорғау үшін хан көріпкелдерден ақыл сұрайды. Олардың бірі қыз он алтыға толмай көз жұмады деп болжайды. Қызды аман сақтау үшін хан биік мұнара тұрғызып, ішіне қамайды. Монара сол жерде өсіп, төрт терезеден сыртқа қарап отырады; оған тамақты себетпен жеткізеді. Қыздың он алтыншы туған күнінде болжам жалған деп ойлаған хан оған жеміс толы себет әкеледі. Әкесінің бетінен сүйгеннен кейін қыз құлап, жан тапсырады. Хан себеттен улы өрмекші табады. Қайғыдан шыққан дауысы мұнараны шайқап, төбесін құлатады; бүгін көрінетін қираған бөлігі осылай қалған деседі.
Сары-Челек туралы аңыз
Мыңдаған жыл бұрын қазір Сары-Челек көлі жатқан жерде кең аңғар болыпты. Теңіз құдайы Қоның қызметшілері саналатын алтын киімді абыздар өзен бойына Сай-Қо қаласын салып, онда мыңдаған жыл өмір сүрген екен. Олар мәрмәр астауда мекендеген, денесі балық, басы адам бейнесіндегі Қо құдайына табыныпты. Қо тайпаларға егіншілік, мал өсіру және өзге кәсіптерді үйретіпті. Әр ғасыр сайын бас абыз қайтыс болып, Қо аңғардағы ең сұлу қызды сүйген соң, одан жаңа бас абыз дүниеге келеді екен. Бул бейпил жашоо душмандар кол салганга чейин уланган. Бас абыз Қодан көмек сұрайды. Қо ақырып шығып, аңғарды суға толтырады; құздан тас пен су құлап, басқыншылар қаза тауып, қала шайылып кетеді. Осылай Сары-Челек көлі пайда болыпты, ал Қо әлі күнге дейін сонда мекендейді деген аңыз бар.
Бұғы-Эне туралы аңыз
Қырғызстандағы Бұғы руы өз тегін эне бугу тууралуу аңыз менен байланыстырады; қырғыз тілінде «бугу» бугу жаныбарын билдирет. Аңыз Сибирдеги Енисей дарыясынын жээгинде башталат: бир кыргыз руы коңшулары менен тынымсыз чырда жашаптыр. Адамча сүйлөгөн куш келе жаткан коркунучту эскерткенине карабай, рудың башчысы Кулчоо ага кулак салбайт. Кулчоо каза болгондо, аны жерге берип жаткан учурда душмандар кол салып, рудың көпчүлүгүн кырып салышат. Козу карын тергени кеткен бир уул, бир кыз аман калат. Кайтып келип, баары өлгөнүн көргөн балдар тамак жана жардам издеп, акыры душмандын конушуна туш болушат. Ал жердеги кемпир аларга тамак берет, бирок балдар таанылып, ачуулуу ханга жеткирилет. Хан аларды өлтүрүүгө буйрук берет. Кемпір балаларды жарға алып барып, Енисейге тастауды ойлайды, бірақ мейірім сұрап жалбарынады. Ошол маалда желини сүткө толгон ургаачы бугу пайда болуп, балдарды өз баласындай эмизүүнү сунуштайт. Кемпир адамдардын ырайымсыздыгын эскерткени менен, Эне Бугу балдарды ээрчитип Ысык-Көлгө алып келеді. Ал жерде чоңойтуп, кийин үйлөнгөндөн соң Тынүмсежит жана Алесежит аттуу эки уулдуу болушат. Жаңы руға Эне Бугуга байланыштуу «Бугу» деген ат берилет. Тынүмсежиттин үй-бүлөсү Нарынга көчүп, Алесежиттики Ысык-Көлдө калат. Ысык-Көл аймагында адамдар бугуларды атып, мүйүзүн көрүстөндөгү эстеликтерге пайдалана баштаганда адам менен жаныбардын ынтымагы бузулат. Ошондон кийин бугулар тоонун тереңине шегініп кетеді. Бул аңызтын бир нече варианты бар; алардын эң белгилүүсү Чыңгыз Айтматовдун «Ак кеме» повестинде айтылат.
Таш-Рабат керуен сарайы туралы аңыз
Ұрпақтан ұрпаққа жеткен Таш-Рабат керуен сарайы туралы аңыз ата-баба даналығын жеткізеді. Онда екі ұлының арасында таңдау жасай алмай қиналған құдіретті хан туралы баяндалады: бірі сауда мен қонақжайлық арқылы елді өркендетуді көздесе, екіншісі тонау арқылы даңққа жетуді қалайды. Үлкен ұлдың ойымен салынған сәнді керуен сарай ашықтық пен бірліктің нышанына айналып, береке мен ізгілікке бөленеді. Ал кіші ұлдың басқыншылық пен олжаға ұмтылысы гүлденген орынды ақыры күйретеді. Бұл тәмсіл ашкөздік пен озбырлықтың зардабын көрсетіп, адалдық пен мейірімнің маңызын және таңдауымыздың салдарын еске салады.